Hukuk Sözlüğü

Dilekçelerde ve kararlarda sık geçen hukuki terimlerin sade açıklamaları.

Dilekçelerde, mahkeme kararlarında ve tebligatlarda sık karşılaşılan hukuki terimlerin sade açıklamaları.

Terim ara

Açık rıza: Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan onay. Kişisel verilerin işlenmesinde hukuki sebeplerden biridir.
Adli tatil: Her yıl 20 Temmuz – 31 Ağustos arasında adli yargıda yalnızca ivedi işlerin görüldüğü dönem.
Adli yardım: Yargılama giderlerini ödeme gücü olmayan kişinin bu giderlerden geçici olarak muaf tutulması.
Ahde vefa: Sözleşmeye bağlılık ilkesi; taraflar kurdukları sözleşmeye uymakla yükümlüdür.
Arabuluculuk: Tarafların, tarafsız bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlıklarını görüşerek çözmeye çalıştığı yöntem. Bazı davalarda dava açmadan önce zorunludur.

Bilirkişi: Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye görüş bildiren uzman.

Cevap dilekçesi: Davalının, kendisine yöneltilen davaya karşı savunmalarını içeren dilekçesi.
Cezai şart: Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenmesi önceden kararlaştırılan para veya edim.

Dava şartı: Mahkemenin davanın esasına girebilmesi için bulunması gereken koşullar (ör. görev, ehliyet, bazı davalarda arabuluculuk).
Delil tespiti: İleride kaybolabilecek veya değişebilecek bir durumun, dava öncesinde veya sırasında mahkemece tespit ettirilmesi.
Destekten yoksun kalma: Ölen kişinin bakımı altındaki kişilerin, bu desteğin kesilmesi nedeniyle uğradığı zarar ve tazminatı.

Esas hakkında karar: Mahkemenin davanın konusu olan uyuşmazlığı çözen nihai kararı.

Feragat: Davacının, dava konusu talebinden kısmen veya tamamen vazgeçmesi. Kesin hüküm gibi sonuç doğurur.

Gerekçeli karar: Mahkemenin hükmünü hangi delil ve hukuki nedenlere dayandırdığını gösteren yazılı karar.

Haciz: Alacağın tahsili için borçlunun mal, hak veya alacaklarına icra dairesince el konulması.
Hak düşürücü süre: Geçmesiyle hakkın tamamen ortadan kalktığı süre; mahkemece kendiliğinden dikkate alınır.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB): Belirli şartlarla verilen mahkûmiyet hükmünün açıklanmayarak sanığın denetim süresine tabi tutulması; süre sorunsuz geçerse dava düşer.

Islah: Taraflardan birinin, yaptığı usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesi; her davada bir kez yapılabilir.

İcra inkâr tazminatı: Haksız yere itiraz eden borçlunun, alacağın en az yüzde yirmisi oranında ödemeye mahkûm edildiği tazminat.
İhtar / İhtarname: Bir kişiden belirli bir davranışı yapmasının veya yapmamasının resmen istenmesi; genellikle noter aracılığıyla gönderilir.
İhtiyati haciz: Alacağın güvence altına alınması için, takip veya dava sonuçlanmadan borçlunun mallarına geçici olarak el konulması.
İhtiyati tedbir: Dava sonuçlanana kadar hakkın zarar görmesini önlemek için mahkemece verilen geçici koruma kararı.
İlamlı takip: Mahkeme kararına (ilama) dayanılarak başlatılan icra takibi.
İlamsız takip: Mahkeme kararı olmaksızın, alacak iddiasına dayanılarak başlatılan icra takibi.
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye veya bölge idare mahkemesince hem olay hem hukuk yönünden incelenmesi.
İtirazın iptali: Ödeme emrine yapılan itiraz üzerine duran takibin devamı için alacaklının genel mahkemede açtığı dava.

Kambiyo senedi: Çek, bono (emre yazılı senet) ve poliçe gibi kanunda şekli sıkı biçimde düzenlenen kıymetli evraklar.
Kanun yolu: Verilen bir karara karşı üst mahkemeye başvurma imkânı (itiraz, istinaf, temyiz).
Kesin hüküm: Kanun yolları tükenmiş veya kullanılmamış, artık değiştirilemeyen mahkeme kararı.
Kesinleşme şerhi: Kararın kesinleştiğini gösteren ve karar üzerine işlenen kayıt.
Kısmi dava: Bölünebilir bir alacağın yalnızca bir kısmının dava edilmesi. 7589 sayılı Kanunla, talep bir defaya mahsus tahkikat sonuna kadar artırılabilir hâle gelmiştir.
Kusur: Hukuka aykırı sonucun öngörülüp istenmesi (kast) veya gerekli özenin gösterilmemesi (ihmal).

Manevi tazminat: Kişilik haklarının ihlali nedeniyle duyulan acı ve elemin kısmen giderilmesi için ödenen para.
Menfi tespit davası: Borçlu olmadığının tespiti için açılan dava.
Mirasçılık belgesi (veraset ilamı): Mirasçıların kimler olduğunu ve paylarını gösteren belge; noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınır.
Muris muvazaası: Mirasbırakanın, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla bağışlamayı satış gibi göstermesi.
Müdafi: Ceza yargılamasında şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukat.
Müşteki: Suçtan zarar gördüğünü ileri sürerek şikâyette bulunan kişi.

Nafaka: Kanunen bakmakla yükümlü olunan kişiye yapılan düzenli parasal ödeme (tedbir, iştirak, yoksulluk nafakası).

Ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu): Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki bir malda ortaklığın, aynen taksim veya satış yoluyla sona erdirilmesi.

Ön inceleme: Hukuk davalarında dilekçeler aşamasından sonra uyuşmazlık konularının belirlendiği ve sulhun teşvik edildiği aşama.

Rayiç değer: Bir malın belirli bir tarihte piyasada alıcı ve satıcının üzerinde anlaşabileceği olağan değeri.
Rücu: Başkası adına ödeme yapanın, ödediği tutarı asıl sorumludan geri istemesi.

Saklı pay: Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarla dokunamayacağı, kanunen belirli mirasçılara ayrılmış pay.
Sanık: Kovuşturmanın başlamasından (iddianamenin kabulünden) itibaren suç şüphesi altındaki kişi.
Sulh: Tarafların karşılıklı özverilerle uyuşmazlığı sona erdirmek için yaptığı anlaşma.

Tahkikat: Delillerin toplanıp incelendiği yargılama aşaması.
Tam yargı davası: İdari eylem ve işlemler nedeniyle hakları ihlal edilenlerin uğradıkları zararın tazmini için açılan idari dava.
Tebliğ: Bir belgenin veya işlemin, kanuna uygun biçimde ilgilisine bildirilmesi; sürelerin çoğu tebliğ ile başlar.
Temerrüt: Borçlunun muaccel borcunu, alacaklının ihtarına rağmen ifa etmemesi.
Temyiz: Bölge adliye veya bölge idare mahkemesi kararlarının Yargıtay veya Danıştay tarafından hukuka uygunluk yönünden incelenmesi.
Tenkis: Saklı payı zedelenen mirasçının, saklı payını tamamlayacak ölçüde tasarrufların indirilmesini istemesi.
Tensip zaptı: Davanın açılmasından sonra hâkimin ilk işlemlerini ve ara kararlarını içeren tutanak.
Tereke: Ölen kişinin mirasçılarına geçen mal, hak ve borçlarının bütünü.

Uzlaştırma: Bazı suçlarda şüpheli/sanık ile mağdurun, uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasına imkân tanıyan ceza muhakemesi kurumu.

Vekâletname: Bir kişinin başka birini kendi adına hukuki işlem yapmaya yetkilendirdiğini gösteren belge.
Vesayet: Ergin olmayan veya kısıtlanan kişilerin korunması için vasi atanması ve denetim sistemi.

Yürütmenin durdurulması: İdari yargıda, dava sonuçlanana kadar idari işlemin uygulanmasının geçici olarak durdurulması.

Zamanaşımı: Belirli bir sürenin geçmesiyle alacağın dava yoluyla istenemez hâle gelmesi (borçlunun def’i olarak ileri sürmesi gerekir) veya ceza davasının düşmesi.